Arabulucu

Modern Hukukta Çözümün Yeni Adresi Arabulucu

Hukuk sistemimiz, Arabulucu uygulamasıyla uyuşmazlıkların sadece mahkeme salonlarında ve uzun süren dava süreçleriyle çözülmesine alternatif olarak, daha hızlı, ekonomik ve barışçıl yöntemler geliştirmektedir. Bu yöntemlerin başında gelen Arabuluculuk, tarafların kendi çözümlerini kendilerinin üretmesini sağlayan, uzman bir üçüncü kişinin eşliğinde yürütülen iradi bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir.

Geleneksel yargılamanın getirdiği iş yükü, zaman kaybı ve yüksek maliyetler karşısında arabuluculuk; “kazan-kazan” ilkesine dayanan yapısıyla modern hukukun en önemli enstrümanlarından biri haline gelmiştir. Bu rehberde, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu çerçevesinde sistemin tüm detaylarını, zorunlu (dava şartı) ve ihtiyari süreçleri en ince ayrıntısına kadar inceleyeceğiz.

Arabulucu Nedir? Hukuki Tanım ve Kapsam

Arabuluculuk; sistematik teknikler uygulayarak, görüşmek ve müzakerelerde bulunmak amacıyla tarafları bir araya getiren, onların birbirlerini anlamalarını ve bu suretle çözümlerini kendilerinin üretmesini sağlamak için aralarındaki iletişim sürecinin kurulmasını gerçekleştiren, tarafların çözüm üretemediklerinin ortaya çıkması hâlinde çözüm önerisi de getirebilen, uzmanlık eğitimi almış, olan tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin (arabulucu) katılımıyla ve ihtiyari olarak yürütülen uyuşmazlık çözüm yöntemidir.

Arabulucu Kimdir? Ne Yapar, Ne Yapmaz?

Arabulucu, bir hakim veya hakem değildir. Süreç boyunca taraflara hukuki tavsiyelerde bulunmaz veya “kimin haklı olduğuna” dair bir karar vermez.

• Karar Verici Değildir: Uyuşmazlığı karara bağlamaz.
• Kolaylaştırıcıdır: İletişim kanallarını açık tutar.
• Yönlendirici Değildir: Tarafları belli bir çözüme zorlamaz (istisnai hallerde çözüm önerisi getirebilir ancak dayatamaz).

Önemli Not: Arabuluculuk süreci sonunda varılan anlaşma, tarafların ortak iradesidir. Arabulucu sadece bu iradenin ortaya çıkmasına zemin hazırlar.

Türk Hukukunda Arabuluculuğun Yeri ve Mevzuat

Türkiye’de arabuluculuk kurumu, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ile yasal zemine oturmuştur. Bu kanun, yabancılık unsuru taşıyanlar da dâhil olmak üzere, ancak tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarının çözümlenmesinde uygulanır.

Hukukumuzda arabuluculuğun gelişimi şu şekilde ilerlemiştir:

• İhtiyari Başlangıç: İlk etapta tamamen tarafların isteğine bağlı bir sistem olarak kurgulanmıştır.
• İş Hukuku Reformu: 2018 yılında İş Mahkemeleri Kanunu ile iş uyuşmazlıklarında “Dava Şartı” haline gelmiştir.
• Ticari Uyuşmazlıklar: 2019 yılında ticari davalarda zorunlu hale getirilmiştir.
• Tüketici Uyuşmazlıkları: 2020 yılında tüketici mahkemelerinin görev alanına giren bazı uyuşmazlıklar kapsama alınmıştır.
• Kira ve Komşuluk Hukuku: 2023 yılı itibarıyla kira, kat mülkiyeti ve komşuluk hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklar da dava şartı kapsamına alınmıştır.

Arabulucu Kurumunun Temel İlkeleri

Arabuluculuk sürecinin sağlıklı işleyebilmesi için kanun koyucu tarafından belirlenen ve uyulması zorunlu olan dört temel ilke bulunmaktadır. Bu ilkeler, sürecin güvenilirliğini teminat altına alır. 

A. İradilik (Gönüllülük) İlkesi

Arabuluculuk, temelinde iradi bir süreçtir. Taraflar, arabulucuya başvurmak, süreci devam ettirmek, sonuçlandırmak veya bu süreçten vazgeçmek konusunda serbesttirler.

B. Eşitlik İlkesi

Taraflar, gerek arabulucuya başvururken gerekse tüm süreç boyunca eşit haklara sahiptir. Arabulucu, taraflardan birine avantaj sağlayacak veya diğerini dezavantajlı duruma düşürecek herhangi bir tutum sergileyemez. Taraflardan biri, ekonomik veya sosyal statüsü ne olursa olsun, süreçte diğerinden üstün değildir.

C. Gizlilik İlkesi

Arabuluculuğun en önemli avantajlarından biri gizliliktir.

• Taraflar Açısından: Süreçte paylaşılan belgeler, bilgiler ve teklifler gizli tutulmalıdır.
• Arabulucu Açısından: Arabulucu, görevini yerine getirirken öğrendiği sırlar ile sunulan belgeleri saklamakla yükümlüdür.
• Hukuki Sonuç: Arabuluculuk faaliyeti esnasında taraflarca ileri sürülen öneriler veya herhangi bir vakıa veya iddianın kabulü, daha sonra açılacak bir davada delil olarak kullanılamaz. Bu durum, tarafların rahatça konuşabilmesini sağlar.

D. Beyan veya Belgelerin Kullanılamaması

Tarafların arabuluculuk sürecinde anlaşmaya varmak amacıyla birbirlerine sundukları teklifler, kabuller veya ikrarlar, süreç başarısızlıkla sonuçlansa bile ilerideki yargılamada aleyhlerine delil olarak kullanılamaz. Örneğin; bir işveren arabuluculukta “Sana 50.000 TL ödemeyi kabul ediyorum” derse ve anlaşma sağlanamazsa, işçi mahkemede “Bana 50.000 TL ödemeyi kabul etmişti” diyerek bu beyanı kullanamaz.

Dava şartı arabuluculuk nedir?

Arabuluculuk uygulaması, başvuru zorunluluğu açısından iki ana başlık altında incelenir. Hangi uyuşmazlığın hangi kapsama girdiğini bilmek, hak kaybı yaşamamak adına kritiktir. 

A. İhtiyari Arabulucu

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri her türlü özel hukuk uyuşmazlığında, bir dava açılmadan önce veya dava devam ederken, tamamen kendi istekleriyle bir arabulucuya gitmeleridir.

• Kapsam: Sözleşmeye aykırılıklar, maddi-manevi tazminat talepleri, aile hukukunda mal rejimi tasfiyesi (boşanma kararından sonra veya bağımsız), miras paylaşımı gibi konular ihtiyari arabuluculuğa elverişlidir.
• Süreç: Taraflar anlaştıkları bir arabulucuya birlikte başvurabilirler veya bir tarafın başvurusunu diğer taraf kabul edebilir.
• Önem: Dava şartı kapsamında olmasa bile, taraflar gizlilik içinde ve hızlı bir çözüm arıyorlarsa ihtiyari arabuluculuğu tercih edebilirler.

B. Dava Şartı (Zorunlu) Arabuluculuk

Kanun koyucunun belirli uyuşmazlık türleri için mahkemeye dava açmadan önce arabulucuya başvurmayı bir zorunluluk (dava şartı) olarak düzenlediği sistemdir. Eğer bu tür bir uyuşmazlıkta arabulucuya başvurmadan doğrudan dava açarsanız, mahkeme davanızı “dava şartı yokluğu” nedeniyle usulden reddeder.

Dava Şartı Kapsamındaki Başlıca Alanlar:

İş Hukuku Uyuşmazlıkları: Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai ücreti, yıllık izin ücreti gibi işçilik alacakları ile işe iade talepleri.

1. Ticari Uyuşmazlıklar: Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri (Ticari davalar).
2. Tüketici Uyuşmazlıkları: Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıkların büyük çoğunluğu.
3. Kira Hukuku (Yeni Dönem): Kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesi hariç olmak üzere; kira tespiti, tahliye davaları, uyarlama davaları.
4. Kat Mülkiyeti ve Komşuluk Hukuku: Site aidat borçları, ortak alan kullanımı, komşuluk hakkından kaynaklı tazminatlar.
5. Ortaklığın Giderilmesi: Taşınır ve taşınmaz malların paylaştırılmasına ilişkin davalar.

Kritik Bilgi: İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili rücu davaları dava şartı kapsamında değildir. Bu davalar için doğrudan mahkemeye başvurulabilir, ancak taraflar isterse ihtiyari arabuluculuğu deneyebilir.

Dava Şartı Kapsamındaki Uyuşmazlıkların Detayları ve Süreç Akışında Arabulucu

Arabuluculuğun ne olduğundan bahsettik. Şimdi, Türk hukuk sisteminde “mahkemeye gitmeden önce kapısını çalmak zorunda olduğunuz” dava türlerini ve bu sürecin pratik işleyişini ele alalım. Aşağıdaki başlıklar, Google aramalarında sıkça sorulan “Kira davalarında arabuluculuk şart mı?”, “İşe iade arabuluculuk süresi” gibi sorgulara doğrudan yanıt vermektedir.

İş Hukukunda Dava Şartı Arabuluculuk

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile hayatımıza giren ve iş dünyasındaki uyuşmazlık çözüm pratiğini kökten değiştiren ilk zorunlu arabuluculuk türüdür.

Kapsamı Nedir?

Kanuna göre; bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.

• İşçilik Alacakları: Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti, fazla mesai (fazla çalışma) ücreti, hafta tatili ücreti, UBGT (Ulusal bayram ve genel tatil) ücretleri, prim ve ikramiye alacakları.
• İşe İade Talepleri: İş sözleşmesi haksız veya geçersiz bir sebeple feshedilen işçinin, işe iadesi için açacağı davalar.
• İşveren Alacakları: İşverenin işçiden talep edeceği ihbar tazminatı, cezai şart veya eğitim giderleri gibi alacaklar.

Arabulucuda Kapsam Dışı Olanlar (Dikkat Edilmeli)

İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları arabuluculuk şartına tabi değildir. Bu davalar doğrudan İş Mahkemesinde açılabilir.

İşe İadede Süre Tuzağı: İşe iade taleplerinde, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurmak zorunludur. Bu süre hak düşürücü süredir; kaçırılırsa dava açma hakkı kaybedilir.

Ticari Uyuşmazlıklarda Arabuluculuk Dava Şartı 

Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 5/A uyarınca, ticari davalarda da arabuluculuk dava şartı haline gelmiştir.

Hangi Ticari Davalar Arabulucu Kurumuna Tabi?

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri hakkında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması şarttır.

• Her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan hukuk davaları (Nispi ticari dava).
• Tarafların tacir olup olmadıklarına bakılmaksızın TTK’da düzenlenen hususlardan doğan davalar (Mutlak ticari dava).
• Çek, bono ve poliçeden kaynaklanan alacaklar.
• Rekabet yasağı ihlalleri, haksız rekabetten kaynaklanan tazminat talepleri.

Tüketici Hukukunda Dava Şartı Arabuluculuk

Tüketicilerin taraf olduğu uyuşmazlıklarda, Tüketici Mahkemelerinde dava açmadan önce arabulucuya başvuru zorunluluğu getirilmiştir.

İstisnalar (Tüketici Hakem Heyeti Ayrımı)

Her tüketici uyuşmazlığı arabuluculuğa gitmez. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’da belirtilen parasal sınırın altında kalan uyuşmazlıklar için Tüketici Hakem Heyetlerine başvuru zorunludur.

• Parasal sınırın üzerinde kalan ve doğrudan Tüketici Mahkemesi’nin görev alanına giren uyuşmazlıklar için arabuluculuk şarttır.
• Tüketici hakem heyeti kararlarına yapılan itirazlar arabuluculuk kapsamında değildir.

Kira, Kat Mülkiyeti ve Komşuluk Hukukunda Arabuluculuk (Yeni Dönem)

1 Eylül 2023 tarihi itibarıyla yürürlüğe giren düzenleme ile gayrimenkul hukukunu ilgilendiren pek çok konu dava şartı kapsamına alınmıştır. Bu, hukuk sistemimizdeki en güncel ve en çok merak edilen değişikliktir.

A. Kira Tespit ve Tahliye Davalarında Arabulucu

Kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesi (örneğin kira borcunun ödenmemesi nedeniyle icra takibi) hariç olmak üzere, kira ilişkisinden kaynaklanan tüm uyuşmazlıklar arabuluculuğa tabidir.

• Kira Tespit Davaları: “Kiramı artırmak istiyorum” veya “Kiram çok yüksek, düşürülmeli” diyen taraflar önce arabulucuya gitmelidir.
• Tahliye Davaları: İhtiyaç nedeniyle tahliye, 10 yıllık sürenin dolması nedeniyle tahliye, yeniden inşa nedeniyle tahliye gibi davalar.
• Kira Alacağı Davaları: Sulh Hukuk Mahkemesi’nde görülecek alacak davaları.

B. Kat Mülkiyeti Kanunu Kaynaklı Uyuşmazlıklar

Apartman ve site yönetimleri ile kat malikleri arasındaki sorunlar da artık arabulucuda çözülmektedir.

• Aidat borcu anlaşmazlıkları.
• Yönetim planına aykırılıklar.
• Ortak yerlerin kullanımı ve onarımı.
• Genel kurul kararlarının iptali istemleri (Belirli şartlarda).

C. Komşuluk Hukuku

Taşınmazın, komşuları etkileyecek şekilde kullanılması (gürültü, koku, manzara kapatma vb.) durumunda Türk Medeni Kanunu’nun komşuluk haklarına ilişkin hükümlerine dayalı davalar öncesinde arabulucuya gidilmesi zorunludur.

D. Ortaklığın Giderilmesi (İzale-i Şüyu)

Taşınır ve taşınmaz malların paylaştırılmasına veya ortaklığın giderilmesine ilişkin davalar (miras kalan evin satılması vb.) da dava şartı kapsamındadır. Bu süreçte mirasçıların anlaşarak mülkü paylaşması veya satması teşvik edilir.

Arabuluculuk Süreci Adım Adım Nasıl İşler?

Müvekkilleriniz için sürecin bilinmezliğini ortadan kaldırmak, güven duygusunu artırır. İşte bir arabuluculuk dosyasının A’dan Z’ye yaşam döngüsü:

Adım 1: Başvuru

Arabuluculuk süreci, taraflardan birinin yetkili Adliye Arabuluculuk Bürosuna başvurusu ile başlar. Başvuru ücretsizdir.

• Yetkili Büro Neresidir? Kural olarak, davanın açılacağı mahkemenin bulunduğu yerdeki (yetkili mahkeme) adliye arabuluculuk bürosudur. Örneğin; İstanbul’daki bir iş yeri için Bakırköy Adliyesi yetkili olabilir.
• Nasıl Başvurulur? Fiziken adliyeye giderek veya UYAP Vatandaş / Avukat Portal üzerinden e-imza ile başvuru yapılabilir.

Adım 2: Arabulucu Ataması

Başvuru yapıldıktan sonra sistem (UYAP), kayıtlı arabulucular listesinden puanlama usulüne göre otomatik olarak bir arabulucu atar. Ancak taraflar anlaşırlarsa, sicile kayıtlı diledikleri bir arabulucuyu da (birlikte dilekçe vererek) seçebilirler.

Adım 3: İlk Temas ve Davet

Atanan arabulucu, görevi kabul ettikten sonra en kısa sürede taraflarla iletişime geçer (telefon, e-posta veya tebligat yoluyla).

• İlk oturumun tarihini ve yerini belirler.
• Taraflara davet mektubu gönderir. Bu mektup, ileride tarafların toplantıya katılıp katılmadığının ispatı açısından önemlidir.

Adım 4: Müzakere Süreci (Toplantılar)

Taraflar belirlenen günde, arabulucunun ofisinde veya online platformda (telekonferans) bir araya gelirler.

• Bilgilendirme: Arabulucu süreci anlatır, gizlilik ilkesini hatırlatır.
• Menfaatlerin Tespiti: Taraflar iddialarını değil, asıl ihtiyaçlarını ve menfaatlerini konuşur. Arabulucu, doğru sorularla tarafların gerçek isteklerini ortaya çıkarmaya çalışır.
• Çözüm Önerileri: Taraflar karşılıklı tekliflerde bulunur.

Adım 5: Sürecin Sona Ermesi ve Tutanak

Süreç iki şekilde sonuçlanır:

1. Anlaşma: Taraflar bir çözüm üzerinde uzlaşır. Anlaşılan hususlar detaylıca yazılarak “Anlaşma Belgesi” düzenlenir. Bu belge, mahkeme ilamı hükmündedir (icra edilebilirlik şerhi alındığında).
2. Anlaşamama: Taraflar uzlaşamazsa veya toplantıya katılmazlarsa “Anlaşamama Tutanağı” düzenlenir. Bu tutanağın aslı veya onaylı örneği, dava dilekçesine eklenerek mahkemeye başvurulur.

Önemli Uyarı: Dava şartı arabuluculukta, geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf, dava sonunda haklı çıksa bile yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekalet ücretine hükmedilmez. Bu, katılımı teşvik eden çok ciddi bir yaptırımdır.

Adım 6: Arabuluculuk süresi ne kadar?

Arabuluculuk sürecinin de bir bitiş süresi vardır, sonsuza kadar süremez.

Genel Süre: İş hukukunda arabuluculuk süresi 3 hafta + 1 hafta (zorunlu hallerde) uzatma ile toplam en fazla 4 haftadır.

Ticari Uyuşmazlıklar: 6 hafta + 2 hafta uzatma ile toplam en fazla 8 haftadır.

Diğer uyuşmazlıklarda da kanunun öngördüğü benzer süreler geçerlidir.

Arabuluculuk Ücretleri ve Yargılama Giderleri

Arabuluculuk, klasik yargılamaya göre çok daha ekonomik bir yoldur. Ancak sürecin “Dava Şartı” veya “İhtiyari” olmasına ve sonucuna göre ücretlendirme değişir.

A. Dava Şartı Arabuluculukta Ücret

B. İhtiyari Arabuluculukta Ücret

İhtiyari süreçte, aksi kararlaştırılmadıkça ücret taraflarca eşit paylaşılır. Anlaşma olsa da olmasa da arabulucunun emeğinin karşılığı olan ücretin ödenmesi gerekir.

Arabuluculuk Ücretleri Nelerdir